Czy trzmiele robią miód? Fakty i mity o ich pracy

Trzmiele nie produkują miodu w rozumieniu pszczelarskim – wytwarzają jedynie niewielkie ilości płynnego nakropu na własne, bieżące potrzeby. Substancja ta nie nadaje się do zbioru ani spożycia przez człowieka, między innymi ze względu na ryzyko obecności toksyn. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, na czym dokładnie polega ta różnica oraz obalamy inne mity o pracy tych pożytecznych owadów.

Czy trzmiele produkują miód podobny do pszczelego?

Potoczne przekonanie, że trzmiele robią miód, wynika z obserwacji ich zachowań przy kwiatach. W rzeczywistości w gnieździe gromadzą one nakrop – rzadką mieszaninę nektaru i pyłku, która jest tylko w niewielkim stopniu przetworzona. Taki pokarm służy głównie do karmienia larw i doraźnego zasilania matki oraz robotnic, a nie do tworzenia trwałych zapasów na zimę. Kolonia trzmieli, w przeciwieństwie do rodziny pszczoły miodnej, nie zimuje w całości, więc nie potrzebuje wielkich magazynów żywności.

W jednym gnieździe trzmiela znajduje się zwykle zaledwie kilka mililitrów płynnego nakropu, zamkniętego w małych, woskowych „garnuszkach”. Dla porównania, przeciętna pszczela rodzina potrafi zgromadzić kilkadziesiąt kilogramów miodu w ciągu sezonu. Próba pozyskania nakropu na większą skalę wymagałaby zniszczenia setek gniazd, co stoi w sprzeczności z ochroną tych owadów i ideą zrównoważonego ogrodnictwa.

Dodatkowym problemem jest skład chemiczny takiego pokarmu. Trzmiele chętnie odwiedzają rośliny zawierające substancje toksyczne dla człowieka, na przykład tojady. Pszczoła miodna ma zbliżoną do ludzkiej wrażliwość na wiele trucizn, dlatego jej miód jest dla nas bezpieczny, ale trzmiel takiej bariery nie posiada. Z tego powodu nakrop może okazać się szkodliwy po spożyciu, nawet jeśli sporadycznie ktoś nie odczuł negatywnych skutków.

Trzmiele gromadzą jedynie tyle pokarmu, by przetrwać kilka chłodniejszych dni – ich strategia życia nie zakłada tworzenia wieloletnich zapasów, jakie znamy z pasiek.

Jak wygląda trzmiel i czym różni się od pszczoły i bąka?

Owad z rodzaju Bombus ma masywne, gęsto owłosione ciało długości do 30 mm. Owłosienie pełni podwójną rolę – zatrzymuje pyłek oraz ogranicza utratę ciepła, co jest istotne podczas lotów w niższych temperaturach. Ciało dzieli się na głowę, tułów z dwiema parami przezroczystych skrzydeł i wyrazisty, paskowany odwłok, którego barwa różni się w zależności od gatunku. Na odnóżach samic obecne są szczoteczki i koszyczki służące do transportu pyłku.

Wśród pszczół trzmiel wyróżnia się wyjątkowo długim języczkiem, sięgającym nawet 9 mm, podczas gdy u pszczoły miodnej wartość ta wynosi nieco ponad 6 mm. Dzięki temu bez problemu penetruje głębokie kielichy kwiatów koniczyny, naparstnicy czy ostróżki. Poza tym trzmiel jest wyraźnie większy i krępszy niż robotnica pszczoły miodnej, a w locie wydaje dużo niższy, głęboki brzęk.

Czy bąk to to samo co trzmiel?

To jedno z najczęstszych nieporozumień. Bąk (Tabanidae) jest muchówką, a więc owadem z zupełnie innego rzędu niż błonkoskrzydłe, do których należą trzmiele. Samice bąków mają aparat gębowy przystosowany do nakłuwania skóry i żywią się krwią zwierząt oraz ludzi, pozostawiając bolesne bąble. Trzmiele nie gryzą i nie żerują na krwi – ich jedynym pożywieniem pozostaje nektar i pyłek.

Czy trzmiel żądli?

Samice trzmieli – zarówno królowa, jak i robotnice – są wyposażone w żądło, natomiast samce go nie mają. Owady te zachowują się jednak bardzo łagodnie i rzadko atakują. Do użądlenia dochodzi właściwie dopiero w sytuacji bezpośredniego zagrożenia gniazda, na przykład podczas przypadkowego nadepnięcia lub próby schwytania owada dłonią. Ponieważ żądło nie jest haczykowate, nie zostaje w ciele, a jad zawiera mniej substancji wywołujących gwałtowne reakcje alergiczne niż jad pszczeli.

Jaką rolę pełnią trzmiele jako zapylacze?

Trzmiele są jednymi z najwydajniejszych zapylaczy w naszej strefie klimatycznej. Pojedyncza robotnica może w ciągu minuty odwiedzić nawet kilkanaście kwiatów, a jej dzienna aktywność sięga około 18 godzin. Gęste owłosienie i stosunkowo duża masa ciała sprawiają, że podczas każdego lotu przenosi znacznie więcej pyłku niż drobniejsze pszczoły miodne. Dla ogrodu oznacza to bardziej równomierne i obfite zawiązywanie owoców.

W przeciwieństwie do pszczół trzmiele chętnie zmieniają rośliny i rzędy w trakcie lotu, co sprzyja zapylaniu krzyżowemu. Taka strategia ma kolosalne znaczenie w uprawach borówki amerykańskiej, malin i wielu bylin ozdobnych. Kolonia licząca około stu robotnic jest w stanie skutecznie obsłużyć nawet 2–2,5 tysiąca metrów kwadratowych upraw szklarniowych, w tym pomidorów czy papryki.

Trzmiele rozpoczynają pracę już przy 10–12°C, w pochmurne dni i przy lekkiej mżawce, kiedy pszczoły miodne zwykle pozostają w ulu.

Zapylanie wibracyjne

Specjalnością tych owadów jest tzw. buzz pollination. Trzmiel chwyta kwiat żuwaczkami i wprawia mięśnie lotu w gwałtowne drgania, co powoduje otwarcie się pylników i wysypanie chmury pyłku na jego owłosione ciało. Technika ta ma podstawowe znaczenie dla roślin z rodziny psiankowatych – pomidorów, papryki, ziemniaków – których pyłek jest trudno dostępny przy standardowym zbieraniu. W szklarniach towarowych właśnie z tego powodu od lat stosuje się rodziny trzmieli, rezygnując z ręcznego potrząsania roślinami.

Aktywność w chłodne dni

Silne mięśnie tułowiowe podczas pracy działają niczym mały piec – podnoszą temperaturę ciała owada na tyle, że lot staje się możliwy mimo niskiej temperatury otoczenia. Dodatkowo gęste futerko działa jak warstwa izolacyjna. Z tego powodu trzmiele można spotkać na kwiatach wczesną wiosną, podczas gdy inne zapylacze czekają na ocieplenie. Dla pierwszych wiosennych kwiatów i krzewów owocowych bywają jedynymi gośćmi zdolnymi do zapylenia.

Jak wygląda roczny cykl życia kolonii trzmieli?

Cykl rozwojowy trzmiela został precyzyjnie dostrojony do rytmu pór roku. Zimę przeżywają wyłącznie zapłodnione młode królowe, ukryte płytko w ziemi, pod mchem lub w grubej warstwie ściółki. Budzą się zazwyczaj na początku kwietnia i od razu przystępują do poszukiwań miejsca na gniazdo. Wykorzystują opuszczone nory gryzoni, szczeliny między kamieniami, przestrzenie pod korzeniami drzew lub zakamarki starych budynków.

W pierwszej fazie królowa pracuje samotnie: buduje komórki woskowe, znosi pyłek i nektar oraz składa jaja. Po około trzech tygodniach wylęgają się pierwsze robotnice, które przejmują loty i większość obowiązków związanych z opieką nad potomstwem. Matka od tego momentu skupia się głównie na reprodukcji, a gniazdo szybko się rozrasta – w szczytowym momencie może liczyć od kilkudziesięciu do nawet 500 osobników w zależności od gatunku.

W drugiej połowie lata w kolonii pojawiają się samce oraz młode królowe. Po odbyciu lotów godowych zapłodnione matki opuszczają gniazdo i szukają schronienia na zimę. Stara królowa, robotnice i trutnie stopniowo giną – wraz z nadejściem jesieni kolonia przestaje istnieć. Cały cykl, od przebudzenia matki do naturalnego rozpadu rodziny, trwa zatem tylko jeden sezon wegetacyjny.

Jak stworzyć w ogrodzie przyjazne środowisko dla trzmieli?

Ogród, w którym przez cały sezon wegetacyjny kwitną gatunki nektaro- i pyłkodajne, może stać się ostoją dla kilku pokoleń trzmieli. Dla tych owadów najcenniejsze są enklawy, które łączą bogatą bazę pokarmową z potencjalnymi kryjówkami do gniazdowania. Nawet na niedużej działce da się wprowadzić kilka prostych rozwiązań radykalnie podnoszących atrakcyjność terenu.

Jakie rośliny wybierać?

Trzmiele preferują kwiaty o intensywnym zapachu i dużej ilości łatwo dostępnego nektaru. Gatunki, które kwitną falowo od wczesnej wiosny do późnej jesieni, zapewniają ciągłość pożytku w krytycznych momentach sezonu. Do szczególnie atrakcyjnych należą:

• zioła: lawenda wąskolistna, majeranek, szałwia, mięta, tymianek, melisa,
• rośliny łąkowe i dzikie: łubin, mak polny, chaber bławatek, koniczyna, naparstnica, dziewanna,
• byliny ogrodowe: jeżówka purpurowa, ostróżka, orlik, miodunka, żywokost,
• rośliny uprawne: pomidor, borówka amerykańska, truskawka, malina, bób, fasola.

Jak zbudować domek dla trzmieli?

Sztuczna kryjówka powinna przypominać naturalną mysią norę – ciasną, suchą i wyłożoną materiałem izolacyjnym. Sprawdza się drewniana skrzynka o wymiarach wewnętrznych około 17 x 24 cm i głębokości 13 cm, z otworem wlotowym o średnicy 2 cm umieszczonym tuż nad dnem. Wnętrze warto wypełnić suchą trawą, mchem lub pakułami bawełnianymi. Daszek musi być bezwzględnie szczelny, by w trakcie ulew woda nie zalegała w komorze gniazdowej.

Decydujące znaczenie ma lokalizacja. Domek ustawiamy nisko nad ziemią w zacisznym, słonecznym lub półcienistym miejscu, kierując wlot na południe lub południowy wschód. Unikamy okolic często uczęszczanych i hałaśliwych. W promieniu 100–200 metrów od domku powinno rosnąć możliwie dużo roślin kwitnących, ponieważ większość robotnic nie oddala się od gniazda na większe odległości.

Nie zaglądajmy do gniazda bez potrzeby – nagłe otwarcie skrzynki może wywołać nerwową reakcję obronną całej rodziny i prowadzić do bolesnych użądleń.

Jak ograniczyć wpływ pestycydów?

Środki ochrony roślin stosowane w trakcie kwitnienia trafiają bezpośrednio do nektaru i pyłku, zatruwając owady odwiedzające kwiaty. W przydomowym ogrodzie najrozsądniej jest całkowicie zrezygnować z preparatów z grupy neonikotynoidów, a pozostałe opryski wykonywać wyłącznie wieczorem, po zakończeniu oblotu. W pierwszej kolejności warto sięgać po metody mechaniczne, pułapki feromonowe i preparaty biologiczne, które nie zagrażają zapylaczom.

Porównanie trzmiela i pszczoły miodnej

Choć oba owady należą do tej samej rodziny pszczołowatych, ich biologia i strategie przetrwania różnią się fundamentalnie. Poniższe zestawienie uwypukla najważniejsze odmienności, które bezpośrednio przekładają się na rolę obu grup w ekosystemie i ogrodzie.

Powyższe różnice wyjaśniają, dlaczego trzmiel uzupełnia pracę pszczoły miodnej, ale nigdy jej nie zastępuje. Oba owady wspólnie podnoszą stabilność plonowania i bioróżnorodność siedlisk, a ich obecność w jednym ogrodzie jest zjawiskiem pożądanym. Każdy z nich wnosi do ekosystemu odrębny zestaw umiejętności, który – dopiero razem – daje najpełniejszy efekt zapyleniowy.